5. Wyspy polskości w Kownie

Kowno – zarówno w powszechnej opinii, jak i zdaniem samych jego mieszkańców – jest najbardziej litewskim ze wszystkich litewskich miast. Sporo w tym stwierdzeniu prawdy. Faktem jest, że w międzywojniu, kiedy Kownu przypadła rola tymczasowej stolicy kraju, instytucje administracyjne, kulturalne i naukowe wywierały silny wpływ na lituanizację miasta. Wcześniej jednak kwestia litewskości miasta wyglądała zgoła inaczej. Spis powszechny, który władze cesarskie przeprowadziły podczas I wojny światowej, wykazał, że w Kownie językiem litewskim posługiwało się tylko 6% mieszkańców (w Wilnie jeszcze mniej – zaledwie 2%), a posiedzenia Rady Miejskiej Miasta Kowna aż do 1929 roku były protokołowane w dwóch językach – litewskim i rosyjskim.

Po I wojnie światowej nastąpił proces intensywnego formowania się państw narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej. Determinantą dążeń narodowościowych i, idących w ślad za nimi, zmian terytorialnych stał się wówczas język. Nie bez znaczenia było też pojawienie się pojęcia mniejszości narodowej. W nacjonalistycznym państwie litewskim Polacy stawali się mniejszością. Na stosunkach między Litwinami i Polakami dodatkowo ciążył konflikt o Wilno i Wileńszczyznę, do których obie strony rościły sobie prawo i obie miały ku temu uzasadnione podstawy. Z powodu tego właśnie konfliktu w latach 1920–1938 Polska i Litwa nie utrzymywały ze sobą stosunków dyplomatycznych, a sytuację Polaków na Litwie i Litwinów w Polsce determinowała polityka retorsji.

Przemoc sowiecka, która na długie lata zamknęła Polaków i Litwinów w największym na świecie więzieniu narodów, zbliżyła skłócone nacje. Dzisiejsze stosunki między Polską i Litwą dowodzą, że mimo ciążących stereotypów idea wspólnej Europy jest w stanie złagodzić podziały między naszymi krajami i narodami.

Na proponowanej trasie znalazły się obiekty związane z życiem i działalnością Polaków w Kownie. Nazwaliśmy je „wyspami polskości”, ponieważ w mieście nigdy nie ukształtowała się jednolita polska dzielnica. Według Zigmasa Kaupy od przełomu XVIII i XIX wieku, to znaczy od czasów rozbiorów poprzez okres umacniania się caratu aż do momentu ukształtowania się nowoczesnych państw narodowych, Kowno pozostało miastem litewskim. Na związek z polską kulturą wskazywał natomiast powszechnie używany w Kownie, jak i w całym Wielkim Księstwie Litewskim, język polski. Kontakty Kowna z Polską w okresie od XV do XIX wieku miały najczęściej charakter ekonomiczny (handel z Gdańskiem). W XIX wieku Kowno było łącznikiem między Zaniemniem i gubernią kowieńską. Przedstawicielami polskiej kultury w Kownie była najczęściej litewska szlachta ukształtowana w tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Te powiązania z polską kulturą postaramy się pokazać przy opisach poszczególnych obiektów, które znalazły się na trasie „wysp polskości”.

Działalność Polaków w Kownie w okresie międzywojennym obejmowała szerokie spektrum. W jej ramach podejmowano aktywność kulturalną (warto wymienić choćby prace polskich studentów i naukowców, działalność polskich organizacji oświatowych czy korpusu dyplomatycznego) oraz wojskowo-polityczną (m.in. powstanie i działalność Polskiej Organizacji Wojskowej, której celem była zmiana ówczesnej sytuacji geopolitycznej). Właśnie w tym okresie formowały się tu także organizacje skupiające polską mniejszość. Na rzecz interesów Warszawy działali wówczas propolscy aktywiści, a po 1938 roku już oficjalni przedstawiciele państwa polskiego.

Polskich zabytków z czasów sowieckich pozostało w Kownie niewiele. Komunistyczny system totalitarny niszczył bowiem wszelkie przejawy tożsamości narodowej, zarówno polskiej, jak i litewskiej. Dlatego ostatni obiekt na naszej trasie ma symboliczne znaczenie. To pomnik Jana Pawła II – człowieka, który szczególnie przyczynił się do odbudowania wspólnoty między naszymi narodami.

Autorzy niniejszego projektu zebrali informacje dotyczące 20 wartych uwagi miejsc i obiektów (oraz związanych z nimi postaci). Przedstawiono je w porządku chronologicznym w ramach 17 opisów. Każdy opis uzupełniony jest o spis źródeł, do których osoby zaciekawione tematem mogą sięgnąć, chcąc pogłębić swoją wiedzę na temat wspomnianych w opisach miejsc, zdarzeń i postaci. Przy każdym obiekcie znajdują się też współrzędne geograficzne.

Autorem fotografii wykorzystanych w projekcie jest Martynas Anikanovas.

Nemunas
Niemen

Od XIV do XVIII wieku, kiedy w Europie wzrosło zapotrzebowanie na drewno i zboże, Niemen był jednym z najważniejszych rzecznych szlaków handlowych Europy. Istotną na nim rolę odgrywało także Kowno.

Więcej
Adam Mickiewicz w Kownie: mieszkanie w szkole powiatowej (obecnie Gimnazjum Jezuitów w Kownie), niezachowany dom folwarku Kartofliszki i dolina rzeki Girstupis
Adam Mickiewicz w Kownie: mieszkanie w szkole powiatowej (obecnie Gimnazjum Jezuitów w Kownie), niezachowany dom folwarku Kartofliszki i dolina rzeki Girstupis

Adam Mickiewicz (1798–1855) – polski i litewski poeta oraz publicysta, urodzony w okolicach Nowogródka na terenie dzisiejszej Białorusi.

Więcej
Widok na stare miasto ze wzgórza Aleksockiego – najpopularniejsza panorama Kowna od czasów słynnej ryciny Tomasza Makowskiego z 1600 roku
Most Aleksocki
Więcej
Pracownia fotograficzna Wacława Zatorskiego
Pracownia fotograficzna Wacława Zatorskiego
Więcej
Kawiarnia Perkowskiego
Kawiarnia Perkowskiego
Więcej
Pierwsze muzeum w Kownie. Tadeusz Dowgird i Władysław Starewicz
Pierwsze muzeum w Kownie. Tadeusz Dowgird i Władysław Starewicz
Więcej
Siedziba Sądu Okręgowego w Kownie – budynek, w którym toczył się proces członków Polskiej Organizacji Wojskowej
Siedziba Sądu Okręgowego w Kownie – budynek, w którym toczył się proces członków Polskiej Organizacji Wojskowej
Więcej
Uniwersytet Witolda Wielkiego i Michał Römer
Uniwersytet Witolda Wielkiego i Michał Römer
Więcej
Siostry Zofia i Jadwiga Chodakowskie w Kownie
Siostry Zofia i Jadwiga Chodakowskie w Kownie
Więcej
Dom Albina Herbaczewskiego
Dom Albina Herbaczewskiego
Więcej
Dom Balysa i Vandy Sruogów. Vanda Daugirdaitė-Sruogienė
Dom Balysa i Vandy Sruogów. Vanda Daugirdaitė-Sruogienė
Więcej
Siedziba Polskiego Towarzystwa Drobnego Kredytu (obecnie ul. Donelaičio 76)
Siedziba Polskiego Towarzystwa Drobnego Kredytu (obecnie ul. Donelaičio 76)
Więcej
Budynek siedziby spółki wydawniczej Omega; nad głównym wejściem widoczna jest grecka litera Ω
Budynek spółki wydawniczej Omega (obecnie ul. E. Ožeškienės)
Więcej
Lenkų Adomo Mickevičiaus gimnazijos pastatas
Gimnazjum Polskie im. Adama Mickiewicza (obecnie Gimnazjum im. Steponasa Dariusa i Stasysa Girėnasa, ul. Miško 1)
Więcej
Viešbučio ir restorano „Metropolis“ fasadas
Hotel Litwa (dziś Metropol, obecnie al. Laisvės 68) i jego rezydenci: Tadeusz Katelbach i Leon Mitkiewicz
Więcej
Przedstawicielstwo dyplomatyczne w Kownie (obecnie ul. Kęstučio 38)
Przedstawicielstwo dyplomatyczne w Kownie (obecnie ul. Kęstučio 38)
Więcej
Paminklas popiežiui Jonui Pauliui II Santakos parke
Pomnik poświęcony Janowi Pawłowi II
Więcej
Lenkijos institutas Vilniuje / Instytut Polski w Wilnie

www.lenkijosinstitutas.lt
 
Anna Pilarczyk-Palaitis   
Tel.:    (8 5) 266 0668
El. paštas: anna.pilarczyk@lenkijosinstitutas.org
 

Lietuvos mokinių neformaliojo švietimo centras

http://www.lmnsc.lt  
Rasa Rutkauskienė
   
Tel.:     (8 5) 267 1930
El. paštas: rasa.rutkauskiene@lmnsc.lt

Organizatorzy projektu nie ponoszą odpwiedzialności za opublikowaną treść ani za wszelkie ewentualne naruszenia praw osób trzecich. Odpowiedzialność za publikowane treści ponoszą poszczególni uczestnicy projektu