Pierwsze muzeum w Kownie. Tadeusz Dowgird i Władysław Starewicz

Tadeusz Dowgird (1852–1919) – archeolog, artysta, muzealnik, człowiek kultury w szerokim rozumieniu tego pojęcia, działający na rzecz zbliżenia Polski i Litwy. Urodził się w szlacheckiej rodzinie na Żmudzi. Po 1863 roku uczył się w Rydze, potem w Wilnie, gdzie ogromny wpływ wywarli na niego Edward i Alfred Römerowie. W 1869 roku wstąpił do Wileńskiej Szkoły Rysunku. W latach 1870–1872 studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, a w latach 1872–1876 na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. W 1877 roku otworzył swoje studio w Warszawie. W 1882 roku wstąpił do Kurlandzkiego Towarzystwa Literatury i Sztuki. W 1883 roku poślubił Kazimierę Korybut-Daszkiewicz (1859–1942). Po ślubie zamieszkał w Warszawie. W 1885 roku został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk.

Chociaż działalność kulturalna Dowgirda była związana przede wszystkim z Polską i polskim Wilnem, to w 1905 roku został on członkiem Wielkiego Sejmu Wileńskiego, którego powstanie stało się jednym z symptomów formowania się nowoczesnego narodu litewskiego. Od 1907 roku malarz pracował jako konserwator w nowo otwartym Muzeum Miasta Kowna, a w 1909 roku został jego dyrektorem. Dowgird przekazał muzeum znaczną część swoich archeologicznych i etnograficznych zbiorów. To dzięki jego staraniom placówka przeobraziła się ze składu przypadkowych znalezisk w krajoznawcze muzeum z prawdziwego zdarzenia. Nawiązał kontakty z najważniejszymi kowieńskimi przedsiębiorcami (Schmidtem, Tylmansem, Rekoszem), dzięki czemu uzyskał finansowe wsparcie na działalność muzeum. Z inicjatywy Dowgirda mieszkający wówczas w Kownie Władysław Starewicz, prekursor animacji lalkowej, stworzył dla muzeum pierwszy film dokumentalny o Kownie zatytułowany Nad Niemnem. W czasie I wojny światowej, podczas niemieckiej okupacji, Dowgird opiekował się muzeum i pisał dziennik. Kierował tą placówką (i mieszkał w jej budynku) do śmierci w 1919 roku. Warto także odnotować, że w 1907 roku wstąpił do Litewskiego Towarzystwa Naukowego, w latach 1910–1914 pomagał zaś w przygotowaniu wystaw dla Towarzystwa Sztuki Litewskiej. Jego teksty ukazywały się w licznych litewskich czasopismach, takich jak: „Draugija”, „Viltis”, „Lietuvos ūkininkas”, „Lietuva”, „Vienybė”. Tylko w okresie I wojny światowej opublikował ponad 130 artykułów.

Z muzeum w Kownie związany był nie tylko Tadeusz Dowgird, lecz także Władysław Starewicz (1882–1965) – reżyser, entomolog, artysta o szerokim spektrum zainteresowań. Wywodził się z polskiej rodziny szlacheckiej. Żył i tworzył na Litwie, w Rosji i we Francji. Od 1911 roku pracował w Dziale Przyrody Muzeum Miasta Kowna. Ożenił się z właścicielką sklepu z kapeluszami i zamieszkał w alei Wolności. Malował plakaty a także karykatury do czasopism „Vapsva” oraz „Kreivas veidrodis”, projektował kostiumy karnawałowe, fotografował, ostatecznie zajął się animacją eksperymentalną. Jako pierwszy zastosował wiele nowatorskich rozwiązań w sztuce filmowej – zarówno dotyczących samego filmowania, jak też oświetlenia. Niektóre z jego trików operatorskich do dziś są z powodzeniem stosowane przez filmowców. Podczas pobytu w Kownie Starewicz tworzył animacje lalkowe oraz parodie filmowe: Nad Niemnem, Życie ważek, Żuki. W 1910 roku stworzył serię ujęć mieszkających w litewskiej Dąbrowie chrząszczy (jelonków rogaczy). Film o tych owadach – Życie żuków – zmontował, pracując już w Wytwórni Chanżonkowa w Moskwie. Wcześniej, w 1911 roku, nakręcił Piękną Lukanidę i Zemstę kinooperatora – o czym pisał w swoich dziennikach.

Chociaż to nie Starewicz wynalazł animację przestrzenną, jest on uznawany za prekursora w tej dziedzinie. Jego nazwisko widnieje we wszystkich światowych encyklopediach i leksykonach filmowych. Na temat twórczości reżysera nadal powstają prace naukowe i filmy. W 2007 roku niezależna wytwórnia producencka Filmų Era przy wsparciu m.in. Muzeum Miasta Kowna nakręciła film o Starewiczu pod tytułem Treser żuków (reż. Linas Augutis, Marek Skrobecki). Przy produkcji filmu współpracowały Litwa, Polska, Rosja, Francja i Niemcy.

Lenkijos institutas Vilniuje / Instytut Polski w Wilnie

www.lenkijosinstitutas.lt
 
Anna Pilarczyk-Palaitis   
Tel.:    (8 5) 266 0668
El. paštas: anna.pilarczyk@lenkijosinstitutas.org
 

Lietuvos mokinių neformaliojo švietimo centras

http://www.lmnsc.lt  
Rasa Rutkauskienė
   
Tel.:     (8 5) 267 1930
El. paštas: rasa.rutkauskiene@lmnsc.lt

Organizatorzy projektu nie ponoszą odpwiedzialności za opublikowaną treść ani za wszelkie ewentualne naruszenia praw osób trzecich. Odpowiedzialność za publikowane treści ponoszą poszczególni uczestnicy projektu